İlim nedir? İlim öğrenmeye nerden başlanmalıdır?

İlim nedir? Marifet nedir? "Menzile ulaşmak için ilk geçit ilimdir." diyor İmam Gazâlî. Ben üniversite mezunuyum. İlim nedir bilmiyorum! Marifet nedir? Hangi ilmi öğrenmem istenmektedir benden? Nereden başlamam gerek? "İlim kendini bilmektir." derseniz, ben kendimi nasıl bileceğim? Kendimi bir metropolün ortasında bulmuş yılkı atı gibiyim. Toprağıma nasıl dönerim?

İlim öğrenme arzunuz ve Allah'a yaklaşma isteğiniz çok kıymetli. Öncelikle bu hassasiyetinizden dolayı sizi tebrik ederiz. Rabbim sizlere muvaffakiyetler ihsan etsin.

Mesajınızda üniversite mezunu olduğunuzu, ancak buna rağmen ilmin ne olduğu konusunda kendinizi eksik hissettiğinizi ifade etmişsiniz. İlim, bir müminin hayatında vazgeçilmez bir yere sahiptir. Rabbimiz Kur'ân-ı Kerîm'de "Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" buyurarak ilmin değerini bizlere hatırlatır.

Ancak burada ilmi yalnızca kitaplarda yer alan bilgiler olarak anlamamak gerekir. İlim; kişinin kendisini, dünyayı ve Rabbini tanımasına vesile olan şeydir. Kişiyi Allah'a yaklaştıran, O'na karşı saygısını ve kulluk şuurunu artıran her bilgi, ilmin bir parçasıdır. Kimi zaman bir ayetin manasını tefekkür etmekte, kimi zaman gökyüzüne bakıp Allah Teâlâ'nın kudretini hissetmekte ilimdir.

Bu sebeple ilmi sadece okunan kitapların, ezberlenen bilgilerin veya tamamlanan eğitimlerin sayısıyla değerlendirmemek gerekir. İnsan bazen çok şey okur; fakat okudukları kalbine tesir etmez. Bazen de az öğrenir; fakat öğrendiğiyle amel eder ve bu bilgi onu Rabbine daha da yaklaştırır. Asıl önemli olan da budur.

Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de ilmiyle amel etmeyen kimseler kınanmıştır. Bu sebeple ilim yolculuğuna adım adım devam ederken, ilmin asıl gayesinin Allah'ın rızasına ulaşmak olduğunu daima hatırda tutmak gerekir. Marifetin ne olduğunu da sormuşsunuz. Marifet, genel anlamıyla ilmin/bilginin eş anlamlısı olarak anlayabiliriz. Özellikle sizin de bahsettiğiniz gibi, İmam Gazâlî rahmetullahi aleyhin İhyâu Ulûmi’d-Dîn adlı eserinde ilim bahsini okumanız birçok sorunuza cevap bulmanıza yardımcı olacaktır. Allah’ın izniyle bu bölümden istifade edeceğinizi ümit ederiz.

İlim öğrenme noktasında dikkat edilmesi gereken bazı hususlar vardır. Kişi bu yola tek başına çıktığında, kendisini uçsuz bucaksız bir okyanusta bulabilir. Bu sebeple daha önce bu yoldan geçmiş kimselerin rehberliğinden istifade etmek büyük bir nimettir. Kur’ân-ı Kerîm’e, Peygamber Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellemin sünnetine, bu iki kaynağı en güzel şekilde anlayıp yaşayan Ashâb-ı Kirâm’a ve onların yolunu takip eden âlimlere tabi olmak, ilim yolculuğunda bizim için en güvenli yoldur.

Bununla birlikte Allah Teâlâ’nın kendisini arayana yol göstereceğini de unutmamak gerekir. Rabbimiz kendisine yönelen kulunu yalnız bırakmaz. Bir kul samimiyetle Allah’a yaklaşmak istediğinde, Allah Teâlâ ona pek çok kapı açar. Bu sebeple niyetiniz Allah’a yaklaşmak olduğu müddetçe, O’nun yardımı sizinle olacaktır.

Ayrıca bu yolda yalnız olmadığınızı da bilmelisiniz. Zihninizde oluşan sorular ve yaşadığınız sorgulamalar ilk defa ortaya çıkmış meseleler değildir. Her mümin zaman zaman kendisini muhasebe eder, nerede olduğunu ve nasıl ilerlemesi gerektiğini düşünür. 

"Nereden başlamalıyım?" diye sormuşsunuz. Bu sorunun cevabına gelecek olursak; hadis-i şeriflerde de ifade edildiği üzere ilim öğrenmek her Müslümana belli ölçüde farzdır. Ancak bundan maksat, her Müslümanın bütün ilim dallarını öğrenmesi değildir. Öncelikle kişinin günlük hayatında ihtiyaç duyduğu bilgileri öğrenmesi gerekir.

Bu noktada ilk sırada ilmihal bilgileri yer almalıdır. Bir Müslümanın taharet, namaz, oruç, helal-haram bilgileri ve günlük ibadetlerini doğru şekilde yerine getirebilmesi için gerekli hükümleri öğrenmesi önemlidir. Özellikle hanımların kendilerine mahsus fıkhî meseleleri de eksiksiz şekilde öğrenmeleri gerekir.

Bu konularda mümkünse ehil bir hocadan ders almanız sizin için en faydalı yol olacaktır. Eğer bulunduğunuz çevrede böyle bir imkân yoksa, güvenilir hocaların kayıt altına alınmış derslerinden de istifade edebilirsiniz. Bununla birlikte mesleğiniz gereği ya da uğraşlarınız neticesinde bir alanla ilgileniyorsanız bu alana özel fıkhi hükümleri öğrenmekle de yükümlü olduğunuzu bilmelisiniz. Örneğin ticaretle uğraşan bir kimse bu konuda fıkhi hükümleri bilmesi de farzdır. 

İlmihal kitabı olarak başlangıç seviyesinde dilinin sadeliği sebebiyle Diyanet İşleri Başkanlığı'nın tek ciltlik ilmihalini okuyabilirsiniz. Bu eser temel bilgileri öğrenmeniz açısından faydalı olacaktır.

Bundan sonraki aşamada Kur’ân-ı Kerîm okuyuşunuzu güzelleştirmeye ve varsa eksiklerinizi tamamlamaya gayret etmeniz yerinde olacaktır. Tecvid ve talim eğitimi almanız bu konuda size büyük katkı sağlayacaktır. Kur’an’sız bir gün geçirmemeyi hedeflemeniz çok kıymetlidir.

Hadis-i şerifleri de mutlaka şerhli eserlerden okumanızı tavsiye ederiz. Çünkü Peygamber Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellemin hayatını, ahlakını ve bizlere öğrettiği kulluk anlayışını en güzel şekilde hadislerde buluruz. Bu noktada Riyâzü's-Sâlihîn ve Edebü'l-Müfred gibi eserlerin şerhli baskılarından istifade edebilirsiniz.

Bunun yanında siyer okumaları da son derece önemlidir. Siyer, sadece geçmişte yaşanmış olayları öğrenmek değil; aynı zamanda hayatı nasıl anlamamız gerektiğini öğrenmektir. Bu konuda Fıkhu’s-Sîre adlı eserden istifade edebilirsiniz.

Ayrıca ilim ahlakı ve ilmin mahiyeti konusunda da âlimlerin kaleme aldığı eserleri okuyabilirsiniz. Tüm bu okumalarınızı, sizden yaş ve tercübe olarak büyük birinin ışığında yapmanız, onun sizi takip etmesi güzel olacaktır. Bir açıdan sizi gözlemleyebilecek bir rehberden söz ediyoruz. 

Bütün bunlarla birlikte, ilmi öğrenmenin nihai gayesinin amel etmek olduğunu hiçbir zaman unutmamak gerekir. Ashâb-ı Kirâm ile aramızdaki en önemli farklardan biri de budur. Onlar ilmi sadece öğrenmek için öğrenmiyor, öğrendiklerini hayatlarına tatbik ediyorlardı. Rivayetlerde de geçtiği üzere, bazen on ayet öğreniyor, onları ezberliyor, manalarını anlıyor ve hayatlarında uyguladıktan sonra yeni ayetler öğrenmeye geçiyorlardı.

Bizler de onların bu anlayışını örnek almalı, öğrendiğimiz her bilginin bizi Allah’a daha yakın bir kul hâline getirmesine gayret etmeliyiz. Çünkü faydalı ilim, sahibini Allah’a yaklaştıran ilimdir.

Rabbim sizlere faydalı ilim, salih amel, güzel ahlak ve istikamet nasip eylesin. İlim yolculuğunuzu bereketlendirsin ve öğrendiklerinizle amel etmeyi kolaylaştırsın.